ТӘУЕЛСІЗДІК ПЕН ТІЛ ЕГІЗ ҰҒЫМ

Ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Тәуелсіздік бәрінен қымбат» атты бағдарламалық мақаласында кесек-кесек ойлар айтылды. Тәуел­сіздіктің 30 жылында жеткен жетістіктеріміз бен әлемнің озық 30 елінің қатарына қосылу үшін қандай бағыт-бағдар ұстануымыз керектігі жөніндегі ұстанымдар зиялы қауымның, оның ішінде тілші-ғалымдар мен тіл жанашырларының көңілінен шыққанын ерекше айтқым келеді.

Тәуелсіздік пен тіл – егіз ұғым екені бесенеден белгілі. Өйткені ел тәуелсіз болмай, тіл тәуелсіз болмайтыны ақиқатқа айналғаны анық. Мемлекет басшысы Тәуел­сіздік дәуірінде ана тілімізді дамыту үшін барлық жағдайлар жасалғанын, сондай-ақ қазақ тілінде білім беретін мектептер мен оқу орындарының, балабақшалардың саны арта түскенін айтып өтті.
Иә, шынында да Тәуелсіздік алғаннан бері қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін көтеруде, оның қолдану аясын кеңейту мақсатында біршама оңды істер атқарылғандығын, бірнеше мемлекеттік бағдарламалар қабылданғаннан және оған мол қаражат бөлінгенін де жақсы білеміз. Қазіргі кезде қазақ тілін меңгеруде керек нәрсе ниеттің болуында, ниеттің дұрыс болуы қазақ тілін меңгергісі келетін адамдарға да, осы мақсатқа жетуге жағдай жасайтын Үкіметке де байланысты екені жайлы Мемлекет басшысының салмақ түсіре айтуы көп нәрсені аңғартса керек. Біздің ойымызша, қазақ тілін нақты мемлекеттік мәртебе деңгейіне жеткізу үшін Үкіметтің оны меңгеру тетіктерін табуы күн тәртібіне көтерілуі тиіс. Атап айтқанда, барлық мемлекеттік қызметкерлер, министрлер мен депутаттар өз салалары бойынша мемлекеттік тілді меңгерген туралы тест тапсырғаннан кейін ғана қызметке алынуы тиіс деген заңнамалық негіздемелер әзірлеу керек. Сондай-ақ еліміздің азаматтарына әлемнің айтулы жоғары оқу орындарында білім алуға мүмкіндік беретін «Болашақ» бағдарламасының үміткерлеріне мемлекеттік тілді меңгергені жөнінде емтихан тапсыру керектігі бұрыннан айтылып келеді, бірақ стипендия иегерлерінің көпшілігі әлі күнге дейін 3-4 шет тілінде сайрағанымен, мемлекеттік тілге келгенде мүдіретіні тағы бар. Егер де оларға мемлекеттік тілді меңгеру шет тілдерін білім деңгейінен кем болмауы тиіс деген қағида қабылданса, міндетті түрде аз уақыттың ішінде меңгеріп алатынына сеніміміз мол.
Соңғы кезде бұқаралық ақпарат құралдарында мемлекеттік тіл туралы жаңа заң қабылдануы керек, туған тілді тұғырына қондыру қажет әрі оның қолдану аясын кеңейтіп, мемлекеттік тілдің мәртебесін арттыру керек деген ой-пікірлер көптеп жарияланып жатқанынан жұртшылық хабардар деп ойлаймын. Енді, міне, Президент: «Мемлекеттік тілді білу – Қазақстанның әрбір азаматының парызы. Міндеті деп те айтуға болады» деуінің өзі тіл жанашырларына үлкен демеу болды.
Мемлекет басшысының тағы бір қадап айтқан қадау мәселесі – жастар оң өзгерістердің қозғаушы күші, тың идеялардың қайнар көзі екендігі. Жастарымыз бірнеше тіл білу өздерінің көкжиегін кеңейтіп, көкірек көзін оятатынын жете түсінген абзал деп көрсеткені, болашақ жасампаз жастардың қолында дегенді меңзейді емес пе?! Көп тілді меңгеруде Алаш ардақтысы Халел Досмұхамедұлының: «Ана тілін жақсы біліп тұрып, бөтенше жақсы сөйлесең, бұл – сүйініш. Ана тілін білмей тұрып, орысша жақсы сөйлесең, бұл – күйініш» деген ұстанымын ұқыптылықпен ұстанғанымыз ұтымды болар еді. Әрі өзімнің, қазақ тілі мен шет тілі маманы ретінде, айтып та, жазып та жүрген шет тілін меңгеру ана тілін білуден бастау алу керек деген тұжырымымды да айта кету артық болмас деп ойлаймын.
Ел Президентінің ұсынысын елдің кәдесіне жарату үшін қазақ тілін дамыту, оның қолдану аясын көбейту мемлекеттік тіл мәртебесін нығайту бойынша қоғамдық ой қозғаған, жалпыхалықтық пікір қалыптастыруға бағытталған мемлекет және қоғам қайраткерінің көрнекті тілші-ғалымдардың, тіл жанашырларының соңғы кезде бұқаралық ақпарат құралдарында жариялаған мақалаларын топтастырып, ой-пікір жиынтығы негізінде жинақ шығаруды ойланғанымыз дұрыс. Ел ағалары, зиялы қауым өкілдерінің басын біріктіру арқылы тіл мәселесін қозғайтын қоғамдық комиссия құрсақ, туған тілге байланысты жоғарыда айтқанымыздай, сан түрлі пікірлерді саралай келіп, ортақ мәмілеге келген мәселелерді Үкіметке, Парламентке жіберіп отыратын болсақ, мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру бойынша заңнамалық құжаттардың дайындалуы да жеделдетілер еді.
Президентіміз қазақ тілінің мемлекеттік тіл рөлінің күшейіп, ұлтаралық қатынас тіліне айналатын кезең келетінін айтқаны да есімізде. Ол үшін, әрине, жоғарыға қарамай, әрқайсысымыздан жұмыла жұмыс жасауды талап етеді. Өзге ұлт өкілдерінің арасында өткізіліп жатқан мемлекеттік тілді меңгеру бойынша байқаулар, конкурстар мен сайыстар сияқты іс-шаралар өз нәтижесін беруде. Келешекте қазақстандық этнос өкілдерінің қазақша сөйлегенін, қазақтың ұлт аспаптарында шебер ойнайтындығын тек қазақ баспасөз беттерінде емес, сондай-ақ орыс тілді ақпарат құралдарында жүйелі түрде жариялап тұрса, діттеген ойымызға жету мүмкіндігі мол болар еді.
Президент Қ.Тоқаев мақаласында атап өткендей, мемлекеттік тіл мәртебесін нығайту жолында, әрбір Қазақстан азаматы мемлекеттік тілді білу менің парызым емес, міндетім деп мақтаныш сезіммен айта алатындардың қарасы көбейіп, баршамызға өнегелі ісімен үлгі болатын өзге ұлттың өкілдерімен қатар, өзіміздің орыстілді қаракөздеріміз қазақша сөйлегенде, мемлекеттік тіліміз мәртебелі тұғырына орнығары сөзсіз.
Ойымды қорытындылай келе айтарым – қастерлі Тәуелсіздігімізді одан әрі нығайту үшін жұдырықтай жұмылып, ерен еңбектің үлгісін көрсетіп, туған тілімізді ту етіп ұстап, жасампаз Қазақстанның жарқын болашағын жасауда аянбауымыз керек.

Кәрімбек ҚҰРМАНӘЛИЕВ, ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі, филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының вице-президенті

www.astana-akshamy.kz